Yazar Şeyh Ahmet Zerrûk el-Fâsî (ö. 899/1493-94)

Şeyh Ahmet Zerrûk’un tam adı, Ebû’l-Fazl Şihâbuddîn Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Ahmed
b. Muhammed Îsâ el-Bernesî el-Fâsî’dir. Dedesinin gözlerinin mavi olmasından dolayı
“Zerrûk”lakabıyla tanınan Şeyh Ahmet, hicri 846, miladi 1442 senesinde Muharrem’in 22.
Perşembe günü sabaha karşı dünyaya gelmiştir. Doğduğunda babası onu Muhammed diye
isimlendirmiş fakat babası vefat edince adı olan Ahmet ismiyle bilinmiştir. Şeyh Ahmet,
–doğumunun haftasında Fas şehrini vuran veba sebebiyle vefat eden– anne ve babasının tek
çocuğuydu. Çocukluğunu ninesi Ümmü’l-Benîn’in yanında geçirdi ve ilk eğitimini onun
gözetiminde aldı. Ciddiyet ve süreklilikle devam ettiği küttablarda on yaşında hafızlığını
tamamladı ve 16 yaşında Câmiu’l-Garaviyyîn ve Annâniye medresesinin kervanına
katılanlardan oldu. Maliki mezhebinin ana kitaplarını, hadis ve usul kitaplarını ve Arapça
kaidelerini öğrenmek için iki medreseye de devam ediyor, bu arada bazı tasavvuf kitaplarınıda
öğreniyordu. O zamanda sayıları otuzu bulan meşhur âlimler, fakihler ve sufilerden ders aldı,
onlara talebelik yaptı ve ana kitapları onlardan mütalaa etti.Şeyh Ahmet ez-Zerrûk’un ders
aldığı hocaların bazıları şunlardır: Abdurrahman el-Gaverî, Abdullah et-Tücîbî, Abdurrahman
es-Seâlebî, Muhammed el-Ğamerî et-Tilimsânî, Muhammed b. Yusuf es-Senûsî, Muhammed
ez-Zeytûnî, Ahmed b. Saîd el-Miknâsî.
Bu isimler arasında; tasavvuf sahasında istifade ettiği en önemli hocası Muhammed
Zeytûnî, Fıkıh sahasında ise Abdullah el-Gaverî’dir. Abdullah el-Gaverî, zamanının meşhur
fakihlerindendi ve Câmiu’l-Garaviyyîn’de hocaydı. Belli bir müddet Fas şehrinde fetva verme
makamındaydı.
Şeyh Ahmet Zerrûk’un hocalarından mütalaa ettiği ilk kaynak eserler şunlardır:
Risâletü İbn Ebî Zeyd el-Kayravânî, Sahîhu’l-Buhârî, Abdulhak’ın el-Ahkâmu’s-Suğrâ’sı,
Gazâlî’nin Risâletü’l-Kudsiyye’si, Câmiu’t-Tirmîzî, İbn Atâullâh’ın Tenvîr’i.
Bu sırada yaşı yirmilerdeyken Şazeli tarikatıyla bağlantısı oldu ve Fas’taki Şâzeli
zâviyesinde Muhammed Zeytûnî’ye mürit oldu ve hicrî 870 yılında 24 yaşında İbn
Atâullâh’ın Hikem’ine ilk talikini yazdı.
Hicri 873 yılında Şeyh Ahmed Zerrûk hac farizasını yerine getirmeye azmetti ve şeyhi
Ahmed b. Hasan el-Ğamerî ile bu konuda istişare etti ve şeyhi izin verdikten sonra Kahire’ye

hareket etti. Orada kısa bir süre kaldıktan sonra Mekke ve Medine’ye hareket etti. Hac
farizasını eda ettikten sonra Medine’de bir yıl kaldı ve orada birtakım sufi şeyhlerle görüştü.
876 yılında hacdan sonra Kahire’ye döndü ve orada tasavvuf ve tarikat şeyhleriyle bağlantıya
geçti ve Ezher’deki derslere katıldı. Orada karşılaştığı ve ders aldığı ulema ve şeyhlerden en
önemlileri; Muhammed es-Sahâvî, Ahmed b. Hacer, Nureddin es-Senhûrî ve zaviyesinde
kendisine mürid olduğu Ahmed b. Ukbe el-Hadramî’dir. Orada kaldığı sürede fıkıh, hadis ve
tasavvufta ana kaynakları okudu ve böylece onun hem mağripte hem meşrıkta fıkıh ve
tasavvuf üstatları oldu ve bu, onun gelecekteki hayatında ve fikirlerinde etkili oldu.
Kahire dönüşünden sonra ilmî ve irşadi faaliyetlerini sürdürdüğü Fas şehrinden
hayatının son yıllarını geçirdiği Libya’nın Mısrata şehrine göç etti ve hicri 899 yılı Safer
ayının 12’sinde halvet esnasında 54 yaşında iken vefat etti. Allah’a hicri 10. asrı görmeden
canını alması için dua ediyordu ve duası kabul olundu. 9. asrın son yılında vefat etti. Geriye
miras olarak Mısratalı biriyle ortak olduğu bir at, beyaz bir bornoz,bir cüppe ve yün bir elbise
ve şeyhi Hadramî’nin hediye ettiği bir tesbih ve değişik mevzularda yazdığı eserlerden 14 cilt
kitaptan başka bir şey bırakmadı. Fakir olarak doğdu, fakir olarak yaşadı ve saygınlık ve
itibarının yüksekliği, dünyanın ve dünya ehlinin ona hizmetine rağmen yine yaşadığı gibi
fakir olarak öldü.
Şeyh Zerrûk’un eserlerini tasnif edenler 39 tasavvuf eseri, 6 hadis eseri, 10 simya eseri,
2 biyografi, terâcüm ve divan eseri, 2 tıp eseri, Kur’an tefsiri ve Fatiha tefsirinde iki eser, 10
fıkıh eseri, 3 ilmilhuruf eseri, iki akaid eseri olarak tasnif etmişlerdir. Bunların yanında
değişik risaleler ve talikatlarda bıraktı. Mesela bunlardan birisi el-Hikemu’l-Atâiyye’yeyaptığı
17 şerhtir. Tasavvuftaki en önemli eserleri: Kavâidu’t-Tasavvuf, Uddetu’l-Murîd es-Sâdık, en-
Nasîhatu’l-Kâfiye, İânetu’l-Muteveccih el-Miskîn.
Şeyhin hayatında iki silsilesi vardı: Birisi Şeyh Ebû’l-Hasan Şâzelî’ye ulaşıyor, diğeri
ise Abdulkadir Geylânî’ye ulaşıyordu. Şeyh hayatında, Zerrûkiyye diye bilinen ve Şazeli
tarikatı tarihçilerinin onu Şazeliye’nin bir kolu kabul ettiği bir tarikat kurdu. Bu tarikat,
Mağrip ülkelerinde meşhur ehlisünnet bir tarikattı ve uzantıları kabul edilen 13 kola ayrıldı.
Bu kollar Mağrib, Mısır,Lübnan, Filistin, Rodos Adaları, Çad, Nijerya’da yayılmıştır.